Svakodnevno je političko

Priroda društva

Stara planina

Danas više ne postoji prostor koji ne bi u svakom času mogao postati predmetom ljudske agresije, ljudskog narušavanja pradavnog reda u prirodi, bilo kakvog normalnog ljudsko-životinjskog odnosa prema prostoru, jer je čovjek već prirodni prostor »humanizirao«, pre­dao ga razaranju pomoću »upotrebnih dobara« za mir i rat.

Rudi Supek, Grad po mjeri čovjeka

Temska, Topli do, Rakita, Babušnica, Sitnica, Gruža, Rzav, Klina, Ub, Ralja, Kruščica… 

Jedno ime koje nose i reka i naselje govori o činjenici identifikacije ljudi i mesta, ne u smislu etnocentrične pripadnosti teritoriji i vladanja teritorijom, već u smislu antropološke memorije. “Ja od kada znam za sebe, ja prvo znam za reku pa onda za selo.” Ovim rečima Milinka-Minja Nikolić, meštanka sela Temska i aktivistkinja u odbrani reka Stare planine objašnjava svoj osećaj i princip brižnog odnosa prema mestu koje se doživljava kao fundamentalni aspekt sopstvenog života. “Svakom stanovniku Stare planine, reka je život. To je drugima možda nejasno, ali nama seljacima je savršeno jasno.”

Ova egzistencijalna veza ljudi i mesta danas biva ugrožena pretnjom nasilnih izmena tokova reka, devastacijom šireg ekosistema i pretnjom mogućeg umiranja. Ljudi su se našli pred pretnjom da ostanu bez svoje reke. Ovde prisvojni pridev označava vezu međusobnog pripadanja: Temska je njihova reka – na koju su upućeni, sa kojom su povezani i od koje svakodnevno zavise, kao i ona od njih – oni su njeni ljudi.

U čitavom regionu, izvori pitke vode, potoci i reke postali su izvorište građanskog otpora državi u odbrani “samog života”. “Sam život” je sintagma koja imenuje stanje užasne političke nemoći građana u okruženju otuđene države, simptom situacije gde nam je pod agresijom udružene moći vlasti, organizovanog kriminala i privatnog kapitala preostao još jedino ‘sam život’ i odbrana ‘samog života’ kao krajnja samoodbrana. “Jer je to jedino što mi i imamo u ovom kraju,” ističe Minja, “i ako nam to neko oduzme… to je voda koju pijemo.”

Predstavi razorne moći agresije političkih i ekonomskih vlasti prema prirodnom okruženju danas nisu neophodne pretpostavke ‘pradavnog reda u prirodi’ ili ‘kosmičke, ekumenske, ili ekološke slutnje’ da bi se na tom kontrastu predočio obim pretećeg razaranja. U trenucima užasne sramote pred sudbinom ljudi i gradova mučenih i ubijanih u ratovima 90-tih, Bogdan Bogdanović je misleći na Sarajevo napisao: Ubijen grad, moj pepeo. Isti pepeo udišemo i danas. Genocidne politike u ratu kolateralno ubijaju prirodu, u miru ljude. Danas se zarad istog ratnog profita ubijaju reke a protagonisti zločina su jednako inspirisani nekrofilijom. Nažalost, razmera razaranja u miru postajemo svesni tek kada sami postanemo neposredne žrtve stradanja prirode i skoro sasvim nemoćni pred oružjem “humanizirane” agresije pred našim očima. “Svi ratovi su prljavi pa i ovaj ovde oko vode i reka,” objašnjava Milinka; “gore je nego u ratu. Ovo je jedan ‘miran rat’.”

U svim bivšim jugoslovenskim republikama građani su postali žrtve kidnapovanja procesa društveno-ekonomske tranzicije, što danas kulminira u divljaštvu kriminogenog kapitala, udruženog sa interesima stranačkih vlasti u lokalnim samoupravama, opštinskim i gradskim upravama i nacionalnim vladama. U čitavom regionu se već godinama pokušava sprovesti isti projekat silovanja prirode zarad privatnog profita a pod izgovorom usaglašavanja sa evropskim ekološkim standardima koji nalažu izgradnju energetskog sistema na obnovljivim izvorima energije. Istina je, međutim, da je ukupan doprinos mini-hidroelektrana energetskom sistemu država u regionu minimalan i ekonomski neopravdan, dok je ekološka šteta ogromna i nenadoknadiva, što nažalost potvrđuje i već devastirana priroda u okruženjima do sada izgrađenih mini-hidroelektrana. Korist je isključivo privatna, jer investitor imajući status povlašćenog proizvođača i uživajući prioritet na tržištu energije, svoju struju isporučuje državi po višestruko uvećanoj otkupnoj ceni. Pritom su i same izgradnje postojećih MHE često bile realizovane kroz nepoštovanje ili zloupotrebu procedura. Konačno, krajnji interes u pozadini ovog projekta je osvajanje same teritorije izvora pitke vode, privatizacija i pretvaranje vode u robu (trenutno je oko 30% izvora pitke vode u Srbiji privatizovano).

Slučajevi pokreta “Odbranimo reke Stare planine” i “Saveza MZ Stare planine” u Srbiji, organizovanog otpora ujedinjenih građana srpskog i albanskog porekla u Štrpcima i Dečanima na Kosovu, kao i slučaj “hrabrih žena Kruščice” u Bosni, predstavljaju spontana organizovanja građanskog otpora prema sopstvenoj neprijateljskoj državi. Ove borbe su neizvesnog ishoda, ali u svojoj spontanosti – u osnovnom značenju reči, ‘iz slobodne volje’ – impliciraju svoje ishodište u pitanju mogućnosti egalitarnih i antiautoritarnih modela društvene komunikacije i organizovanja društvene zajednice, i solidarnog donošenja odluka i delovanja, nezavisno od države i nezavisno od argumenata sile. “Nakon iskustva izneverenih političkih obećanja, naučili smo da verujemo samo u sebe i našu borbu, i neumorni smo u toj borbi,” objašnjava Milinka.

U situaciji odlučnog neuzmicanja građana naspram eksploatacije žive sredine, priroda postaje (ili obnavlja se) kao mesto u-temeljenja društvene zajednice, tj. kao društveno prebivalište, i kao takva postaje norma po kojoj valja meriti dva međusobno suprotstavljena tipa teritorijalnosti i društvenosti: solidaran, građen na idealima zajedničkog dobra, suživota, saosećanja, deljenja; i eksploatatorski, građen na režimu dominacije, uzurpacije, kontrole, nasilja.

Na toj ravni i u svetlu pitanja vlasništva i prava na zemlju i vodu se borba žena Kruščice karakteriše kao ekocentrična feministička borba koja pitanju etičko-političke organizacije društvenih odnosa pretpostavlja, kao suštinski i strukturno povezano, pitanje rodnih odnosa u društvu i odnos prema samoj prirodi. Eksploatatorski tip teritorijalnosti i društvenosti je u osnovi patrijarhalan, gde su društveno mesto, funkcija i vrednost čoveka pretpostavljeni i strukturalno diferencirani po polnim – (pri)rodnim normama. U tom kontekstu je situaciju u Kruščici moguće videti kao susret žene i prirode u deljenju tj. odbacivanju zajedničke pozicije i stanja u okviru patrijarhata: podređenosti, potlačenosti, neslobode, eksploatacije.

Odluka da samo žene zauzmu most i suprotstave se policijskim snagama bila je izraz njihovog opredeljenja za nenasilje i bojazni da bi u slučaju učešća muškaraca nasilje bilo izvesno a gubitak ljudskog života moguć. (Paradigmatsko mesto je da je glavni zagovarač i investitor projekta izgradnje MHE u Kruščici, bivši ratni komandant. Takođe, oko mesec dana pre nego što će avgusta 2017. specijalne policijske snage MUP-a Srednjebosanskog kantona pod punom opremom pokušati da silom deblokiraju most koji su svojim telima zauzele žene iz sela kako bi sprečile građevinsku mehanizaciju da prođe do mesta izgradnje mini-hidroelektrane, u naselju je bila sprovedena racija oružja. Isto je bilo učinjeno i u pobunjenim selima Stare planine).

Od tog inicijalnog zauzimanja mesta-principa, žene su nastavile borbu za svoj/zajednički interes na tri plana angažovanja: aktivističkom – stražareći danonoćno na mostu, kada barikada postaje mesto političkog okupljanja zajednice i stvaranja nove vrste odnosa, drugačijeg, egalitarnog kvaliteta; političkom – svojim kandidovanjem i osvajanjem mesta u savetu mesne zajednice, čineći mesnu zajednicu suštinski samoupravnom; i pravnom – ispitujući pravni aspekt i transparentnost procedura pod kojim (bez kojih) je izgradnja mini-hidroelektrane bila odobrena, i pozivajući pojedince i institucije na odgovornost.

Investirajući se lično (=telesno) u ova tri plana, žene Kruščice su učinile preokret ‘pradavnog reda u društvu’ pretpostavljenih rodnih mesta/funkcija/vrednosti, po kojem je prirodno mesto muškarca u politici/borbi, na taj način i razotkrivajući mesto moći vlasti (moći muškarca) kao izvorno mesto nasilja “podruštvljenog” i “humaniziranog” zakonima i gradskom i državnom administracijom. Odluka kandidovanja i zauzimanje mesta u savetu mesne zajednice od strane žena bilo je izraz svesti o vladajućem stanju – da je to (samoupravno) telo, tradicionalno muško, već organizovano i pod upravom stranačkih interesa (najčešće definisanim na podlozi etničkih podela) i da je i proklamovani interes odbrane reke samo trenutna kalkulacija u interesnoj logici političkih stranaka. Prepuštanjem upravljanja mesne zajednice muškarcima bi verovatno i interes odbrane reke bio u određenom trenutku žrtvovan radi stranačkih interesa koji su često saglasni i udruženi sa privatnim materijalnim interesima, kako je bilo očito u slučaju prvobitnog plana izgradnje MHE u Kruščici koji se sprovodio sa pribavljenom saglasnošću bivšeg saveta mesne zajednice dok su, međutim, sami građani Kruščice bili isključeni iz procesa donošenja takve odluke. Preuzimanje mesne zajednice je otud podrazumevalo i sasvim drugačiju formulaciju zajedničkog interesa građana i drugačiju organizaciju samog rada mesne zajednice, sada kao mesta građanske ekološke samosvesti i ekološkog samoupravljanja, kao i političke samosvesti žena.

U Srbiji trenutno kulminira borba građana protiv izgradnje mini-centrala u zaštićenim područjima Stare planine. Nakon višegodišnjeg ignorisanja interesa građana i direktnog nasilnog suprotstavljanja, vlast je u septembru 2019. pristala da se susretne sa predstavnicima građana i struke udruženim u borbi za očuvanje reka Srbije. Činjenica da je vrhovna državna vlast mesto odluke o sudbini reka govori o autokratskom karakteru režima i o patrijarhalnom principu društvenih odnosa i komunikacije: o pitanju života i smrti reka i ljudi odlučiće moćnik koji je sve u svemu i koji besomučno svaki dan demonstrira svoju apsolutnu dominaciju nad društvom i prirodom. Da kod njega nisu išli po blagoslov saopštili su predstavnici građana pozivanjem vlasti na odgovornost. Po rečima Aleksandra Panića, aktiviste pokreta Odbranimo reke stare planine, “oni su doveli do ovakvog stanja; da sada sami nadalje odlučuju o tome, to nećemo dozvoliti.”

Biofilijski karakter građanske borbe Aleksandar Panić je izrazio sledećim rečima: “U Srbiji nema manje ili više važne reke. Njihovu važnost definiše ono što u njima živi i ono što na njima živi, i živi od uticaja koje te reke imaju na okolinu.” Sa prošlogodišnjeg protesta u Pirotu, gde je nekoliko hiljada građana izrazilo svoje protivljenje odluci skupštine grada Pirota da se na teritoriji opštine Pirot izgradi 58 mini-hidroelektrana i to 56 njih u zaštićenom području Nacionalnog parka, građani su uputili poruku vlastima da “ukoliko predstavnici vlasti u narednih nekoliko dana ne proglase moratorijum na izgradnju svih malih hidroelektrana u parkovima prirode, mi ćemo proglasiti ekološku autonomiju na Staroj planini. Gde god se pojavi bager, mi ćemo ga sprečiti ili razmontirati. Kome ćemo se obratiti? Nećemo nikom. O rekama Stare planine odlučivaće ljudi koji tu žive.”

Ova dramatična izjava saopštava da je princip kojim će se građani rukovoditi u odbrani svojih reka odanost ‘ekološkoj autonomiji prirode’. Povratiti ‘kontrolu’ nad prirodom kao aspektom svog života znači braniti slobodu i autonomiju prirode od kontrole države. “Netaknuta priroda treba takva i da ostane,” govori Milinka. Takvo nastrojenje građanskog pokreta proizilazi iz osećaja veze međusobnog pripadanja čoveka i prirode, tj. svesti da zajedno čine jedan životni sistem: oni postoje jedno drugo. Odatle se politika ove vrste odanosti koncentriše u stav da građani trebaju biti autonomni od države. I upravo spram takvog nastrojenja građanske autonomnosti se država pokazuje kao pro-demokratska ukoliko obezbeđuje društvene uslove mogućnosti zasnivanja raznovrsnih autonomija, odnosno kao nedemokratska, autoritarna, nasilna, i u najdubljoj osnovi patrijarhalna, ukoliko suzbija različite moguće koncepcije autonomnosti.

Borislav Prodanović